Het is 23:00. Je ligt in bed, scrolt door je telefoon en zonder dat je het doorhebt staan er zes dingen in je winkelmandje. Een kerstkussen met glitters dat nergens bij past. Een boek dat je graag wilt lezen maar nooit zal openen. En een cadeau voor je zwager, die je waarschijnlijk pas in april weer ziet. Je vertelt jezelf dat het wel oké is; het is tenslotte december. De feestdagen brengen lichtjes, gezamenlijke etentjes en tijd om te ontspannen. Maar deze tijd van het jaar brengt ook een eindeloze stroom van meer: meer kortingen, meer feestjes, meer druk.
Maar wat als ‘less’ echt als ‘more’ zou kunnen voelen? In dit artikel verkennen we wat overconsumptie eigenlijk inhoudt en hoe het zich uit op emotioneel, sociaal en financieel vlak. Verder deelt psycholoog Margit Nooteboom van OpenUp haar inzichten uit de praktijk en praktische strategieën. Zo kan je bewust , met intentie kunt besteden en opnieuw kunt aansluiten bij wat echt belangrijk is.
Wat is overconsumptie?
Overconsumptie is het gebruiken, kopen of doen van meer dan je eigenlijk nodig hebt, of wat goed voor je is op de lange termijn. En dat gaat niet alleen over spullen. Je kunt ook emotioneel overconsumeren (bijvoorbeeld shoppen om je beter te voelen), digitaal (blijven scrollen tot je ogen prikken), sociaal (je agenda volproppen met afspraken) of financieel (uitgeven om jezelf gerust te stellen of af te leiden).
Vaak voelt het niet eens alsof je er echt voor kiest. Onze hersenen zijn nou eenmaal gebouwd om beloningen op te zoeken en ongemak te vermijden. Combineer dat met een wereld waarin alles met één klik beschikbaar is, van aanbiedingen tot afleiding, en je zit zó vast in een loop van willen, klikken en herhalen. OpenUp psycholoog Margit Nooteboom, die mensen vaak begeleidt bij het herkennen en veranderen van hun consumptiepatronen, legt het als volgt uit:
Ik vergelijk overconsumptie vaak met proberen je dorst te lessen met zout water. Het lijkt alsof het helpt en heel even doet het dat ook, maar uiteindelijk blijf je met meer dorst achter. We grijpen ernaar omdat we snel iets willen oplossen, terwijl we eigenlijk iets nodig hebben dat meer tijd, aandacht of echte aanwezigheid vraagt.”
De moderne cultuur helpt ook niet echt mee. We leren al vroeg dat meer beter is: meer presteren, meer succes, meer spullen. Maar onderzoek laat zien dat mensen die veel waarde hechten aan materieel succes, over het algemeen minder tevreden zijn met hun leven.
Overconsumptie gaat dus niet over zwakte of een gebrek aan wilskracht. Het is vaak een botsing tussen hoe we als mens in elkaar zitten en de wereld om ons heen. Door die patronen te herkennen, ontstaat er ruimte om het anders te gaan doen.
Waarom consumeren we zoveel in december?
De feestdagen vormen een perfecte storm aan prikkels om meer te kopen, plannen en doen. Er is de eindjaarsmoeheid, de “trakteer jezelf”-boodschap, en het bekende idee dat januari alles wel weer rechttrekt. Ondertussen worden we overladen met kortingen, schaarstemeldingen (“bijna uitverkocht!”) en socialmediaposts die het leven van anderen er perfect en feestelijk uit laten zien.
Dit gaat niet over schuld of schaamte. Af en toe overdrijven is heel normaal. Maar als het een terugkerend patroon wordt of je energie, stemming of bankrekening begint te raken, dan is het misschien tijd om even stil te staan. Hoe bewuster je bent van wat jouw gedrag aanstuurt, hoe makkelijker het wordt om keuzes te maken die écht goed voelen.
Wil je beter leren omgaan met vergelijken?
Voor veel van ons gebeurt overconsumptie onbewust. Maar hoe beter je de verschillende vormen begrijpt, hoe makkelijker het wordt om je eigen patronen te herkennen. Hieronder laten we zien hoe overconsumptie eruit kan zien op emotioneel, sociaal en financieel vlak en welke drijfveren daar vaak onder liggen.
Emotionele & psychologische overconsumptie
Soms grijpen we naar ‘meer’ omdat er iets ontbreekt. Shoppen, snaaien, eindeloos scrollen of je agenda volproppen zijn allemaal manieren om een korte shot dopamine te krijgen (dat fijne, snelle gevoel). Maar wat op het moment zelf goed voelt, kan je achteraf juist leeg of overprikkeld achterlaten.
Margit legt uit, “Overconsumptie begint vaak als een manier om ergens mee om te gaan. Na een lange of stressvolle dag kan online scrollen of shoppen even troost geven, of een gevoel van controle. Maar vaak zitten daar gevoelens onder zoals leegte, eenzaamheid of vermoeidheid.”
Zoals eerder genoemd, vult overconsumptie vaak een emotioneel gat van stress, angst, eenzaamheid of het gevoel dat je er niet echt bij hoort. Heel even geeft het je het gevoel: “Ik doe ertoe” of “Ik heb controle.” Maar op een dieper niveau is het zelden echt vervullend. In een wereld die steeds drukker en veeleisender voelt, kan consumeren een manier worden om met alles om te gaan.
Psychiater Gábor Máté noemt hoe gedrag rond overconsumptie soms lijkt op verslavingspatronen. Belangrijk daarbij: niet iedereen die te veel consumeert is verslaafd en het woord ‘verslaving’ moet met zorg gebruikt worden. Wat wél helpt, is kijken naar de functie: welke behoefte probeer je eigenlijk te vervullen met ‘meer’?
Als consumptie gekoppeld is aan een onvervulde behoefte (verbinding, rust of zingeving) kan het even helpen. Maar echte voldoening komt pas als je die behoefte rechtstreeks aandacht geeft.
Sociale overconsumptie
December verandert je agenda in een potje Tetris: werkborrels, familiediners, vriendengroepen, alles stapelt zich op. We zeggen te vaak ja omdat ‘iedereen gaat’, omdat nee zeggen egoïstisch voelt, of omdat we een bepaalde versie van onszelf willen laten zien: de gezellige vriend, de altijd beschikbare collega, degene die alles onder controle heeft.
“In gesprekken,” vertelt Margit, “horen we vaak dat mensen zich schuldig voelen als ze nee zeggen. Dus zeggen ze ja op alles, of in ieder geval op meer dan ze eigenlijk willen. Veel mensen beschrijven een gevoel van sociale uitputting. Ze zijn sneller prikkelbaar, moe en halen geen energie meer uit afspraken, omdat het voelt als ‘moeten’ in plaats van ‘willen’.”
Daar komt ook prestatiedruk bij. Social media versterkt dit, omdat je onbewust gaat vergelijken: hoe jij de feestdagen viert versus hoe het bij anderen lijkt te gaan. Klinkt dit bekend? Probeer dan eens bij jezelf in te checken: Geven je sociale afspraken je energie of kosten ze die juist? Kom je opdagen vanuit plezier of vanuit plicht?
Grenzen stellen kan enorm helpen, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.
Margit legt uit, ‘’Veel mensen vinden grenzen lastig omdat ze die koppelen aan afwijzing of conflict. In gesprekken proberen we dat anders te bekijken. Grenzen stellen betekent niet dat je minder om iemand geeft, het betekent dat je bewust kiest waar je je tijd en aandacht aan geeft zodat je er écht bij bent.’’
Financiële overconsumptie
Je staat op het punt om op ‘nu kopen’ te klikken. De aanbieding is te goed om te laten liggen. Op dat moment lijkt het logisch, totdat je een paar dagen later de spijt voelt opkomen.
Financieel overconsumeren begint meestal niet met logica, maar met gevoel. We geven geld uit om ons beter te voelen, om controle te ervaren of om iets te bewijzen. Psychologen noemen dit “present bias”: de neiging om directe beloning te verkiezen boven langetermijnvoordelen. Onderzoek laat zien dat dit soort denkfouten bijdragen aan gedrag, zoals te veel uitgeven en te weinig sparen. Zeker als je emotioneel bent of onder druk staat. Zelfs als we beter weten, kiest ons brein vaak toch voor nu in plaats van later.
Wil je werken aan een gezondere relatie met geld?
Tips om bewuster om te gaan met overconsumptie
Nu je weet welke overconsumptie-triggers je in december kunt tegenkomen: hoe ga je er anders mee om? Hier zijn drie praktische strategieën, onderbouwd door psychologen, die je vandaag al kunt inzetten. Of je nu naar een winkelmand staart, een overvolle agenda hebt, of allebei.
1. Herken wanneer het even teveel is geweest
Soms merk je pas achteraf dat je bent doorgeschoten. Als je uitgeput thuiskomt na vier afspraken op rij. Als je met een schuldgevoel door je bankafschrift scrolt. Of als je naar een stapel ongeopende pakketjes kijkt. Dat is helemaal oké. Het doel is geen perfectie. Het gaat erom dat je het patroon opmerkt, zonder jezelf daarin te verliezen of te veroordelen.
Stel jezelf de vraag: “Wat had ik op dat moment eigenlijk nodig?” Troost, controle, verbinding? Een gevoel van iets vieren? En neem dan één kleine, concrete stap:
🧹 Ruim een la op (of je overvolle inbox)
🛀 Plan een avond zonder verplichtingen en vul die met iets dat je energie geeft (een warm bad, een goed boek, een wandeling)
💬 Stuur een berichtje naar iemand die je graag weer ziet
Zie het niet als straf, maar kleine acties die je helpen om weer even op adem te komen en om uit de ‘meer, meer, meer’-stand te stappen.
2. Pauzeer vóór je koopt (of ergens ‘ja’ op zegt)
Matigen betekent niet dat je jezelf iets ontzegt. Het betekent dat je verbonden blijft met wat jij écht wilt; niet wat het algoritme, een aftellende timer of groepsdruk je probeert aan te praten. Dus voordat je iets koopt, toezegt of ‘ja’ zegt: neem een korte pauze.
- Voel even na: Waarom wil ik dit eigenlijk? Is het nodig? Zoek ik comfort, afleiding, bevestiging, plezier of gewoon iets om handen te hebben?
- Probeer een 24-uursregeling voor aankopen boven de €50, vooral tussen Black Friday en Nieuwjaar, wanneer de druk het grootst is.
- Maak de keuze weer van jou. Let op: Wie praat hier eigenlijk? De reclame? De korting? De stem in je hoofd die zegt dat je dit “moet”? Breng het terug naar jouw eigen waarden. Wat heb jij nu nodig?
De pauze helpt je om niet automatisch te reageren, maar bewust te kiezen. En daar zit je vrijheid.
Meer leren over beheersing van je emoties?
3. Vervang, in plaats van ontzeggen
Minder overconsumeren betekent niet dat je geen plezier meer mag hebben. Het gaat er juist om dat je kiest voor wat op de lange termijn écht goed voelt, niet alleen in het moment zelf.
- Denk eens na over wat je samen kunt beleven, in plaats van wat je kunt kopen. Misschien maak je een avondwandeling langs kerstverlichting, of kook je samen wat lekkers. Zulke momenten blijven je bij, spullen raken we vaak weer kwijt of vergeten.
- Je hebt het vast weleens gehoord: “Trakteer jezelf.” Meestal denken we dan aan een cappuccino met iets lekkers of een shopsessie. En daar is niks mis mee, maar kijk ook eens hoe je jezelf kunt verwennen zonder meteen iets te kopen. Misschien door een boek te lezen waar je van houdt of je favoriete film opnieuw te kijken.
- Te veel van iets voelt in het moment misschien heerlijk, maar laat je daarna vaak leeg achter. Probeer in plaats daarvan bewust te genieten: jezelf iets gunnen op een langzame, aandachtige manier. Neem één echt goed stuk taart. Ga uitgebreid in bad. Koop jezelf een bos bloemen en kijk er de hele week écht naar.
Houd vast aan wat écht telt: verbinding, vrijgevigheid en het vieren van het leven.
Maar kijk of je die gevoelens ook kunt vinden zonder dat ze eindigen in een winkelmandje. Misschien door tijd door te brengen met iemand die je laat lachen. of door iets kleins te doen waardoor je weer even bij jezelf komt. Je zult misschien verrast zijn hoe veel beter dat voelt dan welke shopsessie dan ook deze december.
