De meeste mensen beginnen hun dag op dezelfde manier: door naar hun telefoon te grijpen. We zetten ons alarm uit, maar nog voordat we echt wakker zijn, scrollen we alweer gedachteloos door social media. Deze gewoonte – gestuurd door automatisme in plaats van intentie – roept een belangrijke vraag op: kunnen we social media eigenlijk wél bewust gebruiken?
In dit artikel deelt OpenUp-psycholoog Lili Thoelen haar inzichten en geeft ze praktische tips om social media bewuster te gebruiken.
Een plek voor verbinding of juist voor eenzaamheid? De twee kanten van social media
Voor de meesten van ons is social media vooral een plek om contact te houden: om te chatten, elkaar memes te sturen en samen te lachen. Het helpt ons om verbonden te blijven, zelfs als we mijlenver van elkaar vandaan zijn. Dat kan ons dichter bij dierbaren brengen die we niet vaak zien.
Maar hier zit het paradoxale: social media zorgt zowel voor verbinding als voor afzondering. Hoewel het ons het gevoel geeft dat we ergens bij horen, wijzen studies erop dat overmatig gebruik van social media echte sociale interacties kan vervangen. Dat kan leiden tot meer eenzaamheid en minder betrokkenheid in het echte leven. Ervaringen via een scherm kunnen nu eenmaal niet op tegen het contact van mens tot mens. Het draait dus niet om social media zelf, maar hoe we het gebruiken – dát maakt het verschil.
Volgens psycholoog Lili is bewust gebruik essentieel om te bepalen of social media ons mentaal welzijn ondersteunt of juist ondermijnt.
Actief versus passief gebruik
“De manier waarop je social media gebruikt, bepaalt hoe het jouw mentaal welzijn beïnvloedt. Er is een groot verschil tussen passief en actief gebruik,” legt Lili uit.
Bij passief gebruik – urenlang gedachteloos scrollen – ervaren we vooral negatieve effecten. We raken sneller verstrikt in negatieve denkpatronen, zoals jezelf vergelijken met anderen. Dat kan gevoelens van onrust, angst, somberheid of zelfs depressie versterken. “Wat social media lastig maakt, is dat we vooral de buitenkant van iemands leven zien. We zien niet de twijfels en onzekerheden die we allemaal hebben. Daardoor kunnen we ons juist eenzamer voelen,” vertelt Lili.
“Door actief gebruik – zoals posten, liken en reageren – voelen we ons meer verbonden, gesteund en gewoonweg beter.” Zo kan het delen van een foto of reageren op een bericht van een vriend(in) bijdragen aan het gevoel van contact. Actief gebruik kan bovendien een creatieve uitlaatklep zijn: een manier om jezelf uit te drukken via fotografie, schrijven of video’s. Het stelt je in staat je leven vast te leggen, en zelfs een persoonlijke merkidentiteit, community, inkomen of carrière op te bouwen.
“Maar ook te veel actief gebruik kan nadelig zijn voor ons welzijn,” zegt Lili. Als je het gevoel hebt alles te moeten vastleggen, of als je vakantie verpest voelt omdat je geen ‘perfecte’ foto’s hebt kunnen maken, is het goed om stil te staan bij je gedrag en de impact ervan op je welzijn.
Zoals met veel dingen in het leven geldt ook hier: alles met mate. Zowel passief als actief gebruik kan prima zijn – zolang je maar bewust blijft en grenzen stelt waar nodig. Hieronder delen we 5 tips om je daarbij te helpen.
5 tips om social media bewuster te gebruiken
1. Word je bewust van je gewoontes op social media
Wil je iets veranderen, dan moet je eerst weten wat je doet. Check de schermtijd op je telefoon om te zien hoeveel tijd je aan social media besteedt. Wanneer en waarom gebruik je het? Scroll je bijvoorbeeld als je je verveelt, gestrest bent of iets anders probeert te vermijden? De meeste mensen grijpen automatisch naar hun telefoon. Kijk eens of dit ook voor jou geldt.
2. Weet wie je volgt
We staan er vaak niet bij stil wie we allemaal volgen – en waarom. Daardoor vullen onze feeds zich ongemerkt met accounts die ons onzeker maken, zoals influencers die onrealistische schoonheidsidealen promoten of mensen die vooral hun rijkdom laten zien.
Sta eens stil bij de vraag: inspireren de mensen die je volgt je? Leer je iets van ze? Of voel je je juist minderwaardig na het scrollen? Merk je dat je jezelf vaak vergelijkt met anderen, dan is het tijd om die accounts te ontvolgen of te dempen. Er zijn genoeg positieve accounts die wél bijdragen aan een goed gevoel – hou die in gedachten bij een digitale opruiming.
3. Vervang dat scrollmoment in de ochtend door iets fijns
Als je je dag begint met scrollen, maak je er automatisch een onderdeel van je ochtendroutine van. Probeer dit patroon te doorbreken door je dag bewust met iets anders te beginnen: ga naar buiten, maak een lekkere koffie of luister naar je favoriete muziek. Door social media even uit te stellen, zul je merken dat je het minder mist én minder vaak nodig hebt gedurende de dag.
4. Zet je meldingen uit
Meldingen zijn erop gericht je aandacht direct te trekken. Ze activeren het beloningscentrum in je brein en geven een shotje dopamine – waardoor je terugkeert naar social media, zelfs als je dat eigenlijk niet wilde. Elke ‘ping’ of trilling versterkt die gewoonte. Zet daarom onnodige meldingen uit, zoals likes of aanbevolen posts. Gebruik eventueel ‘Niet storen’ of focusstanden tijdens werk, maaltijden of voor het slapengaan. Vind je het nog steeds lastig? Zet je apps van je startscherm of spreek vaste “checkmomenten” af.
5. Beperk je tijd op social media
Zoals eerder genoemd: social media is ontworpen om je erin te trekken. Daarom is het belangrijk om grenzen te stellen. Spreek met jezelf een tijd af, bijvoorbeeld alleen scrollen na de lunch of maximaal 20 minuten per keer. Onderzoekers verschillen van mening over de ideale gebruiksduur, maar 30 minuten per dag zou al positieve effecten hebben op je mentaal welzijn. Vervang gedachteloos scrollen door iets leukers, zoals bellen met een vriend(in), een podcast luisteren of even naar buiten gaan. Hoe minder tijd je op een scherm zit, hoe meer tijd er overblijft voor dingen die je écht goed doen voelen.
